รัชกาลที่ 2

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

ประสูติ พ.ศ. 2310 ครองราชย์ พ.ศ. 2353 – พ.ศ. 2367

พระราชประวัติ

พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงเป็นกษัตริย์ไทยพระองค์ที่ 2 แห่งราชวงศ์จักรี ทรงประสูติริมื่อ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2310 ตรงกับวันพุธ

ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 3 ปีกุน มีพระนามเดิมว่า “ฉิม” พระองค์ทรงเป็นพระบรมราชโอรสองค์ที่ 4 ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กับกรม

สมเด็จพระอมรินทรามาตย์ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประสูติ ณ บ้านอัมพวา แขวงเมืองสมุทรสงคราม ขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้า

จุฬาโลกเป็นหลวงยกพระบัตรเมืองราชบุรี

พ.ศ. 2325 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ได้ทรงปราบดาภิเษกเป็นปฐมกษัตริย์แห่งพระราชวงศ์จักรี ขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงมีพระชนมายุ 16 พรรษา พระราชบิดาจึงโปรดสถาปนาให้ดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศราสุนทร ครั้งมี่พระชนมายุสมควรที่จะได้รับการอุปสมบท

พระราชบิดาได้ทรงโปรดเกล้าฯ ให้อุปสมบท ณ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม แล้วเสด็จไปจำพรรษา ณ วัดสมอราย

ตลอดรัชกาลที่ 1 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้โดยเสด็จพระราชบิดาไปในการสงครามทุกครั้ง เมื่อพระชนมายุได้ 41 พรรษา พระราชบิดาได้ทรงสถาปนาให้ดำรงพระยศเป็น “พระมหาอุปราชกรมพระราชวังบวรสถานมงคล” ดำรงพระเกียรติยศเป็น พระมหาอุปราช อยู่ 3 ปี ครั้งถึงปี พ.ศ. 2352 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกเสด็จสวรรคต พระองค์จึงเสด็จขึ้นครองราชย์ นับเป็นองค์ที่ 2 แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ทรงพระนาม่า “พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย” ทรงครองราชย์อยู่ 15 ปี ครังถึงปี พ.ศ. 2367 ได้เสด็จสวรรคต เมื่อพระชนมายุได้ 56 พรรษา กับ 5 เดือน

พระบรมราชสัญลักษณ์ประจำรัชกาลที่ 2 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ใช้รูป ครุฑ (ฉิมพลี เป็นชื่อวิมานพญาครุฑ ซึ่งพร้องกับชื่อเดิมของพระองค์ท่านว่า “ฉิม”)

พระราชกรณียกิจที่สำคัญ

๏ พ.ศ. 2357 ได้ ส่งพระสงฆ์ไปลักาทวีป เพื่อเจริญทางไมตรี การเดินทางไปครั้งนี้ได้ผลดียิ่ง เมื่อคณะทูตกลับมาแล้วได้นำแบบอย่างแนวปฏิบัติของสงฆ์ในลักามาเผยแพร่ด้วย และตั้งคณะสงฆ์ ธรรมยุตินิกาย ขี้น (ส่วนคณะสงฆ์ที่ปฏิบัติแบบเดิมเรียกว่า “มหานิกาย”

๏ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงได้ช้างเผือกมาสู่พระบารมีถึง 3 เชือก คือ พระยาเสวตรกุญชร พระยาเสวตรไอยรา พระยาเสวตรคชลักษณ์ ตามโบราณราชประเพณีว่า การมีช้างเผือกมาสู่พระบารมีนั้น เป็นการเพิ่มพูนพระเกียรติยศ เป็นบารมีอันสูงสุด พระบาทสมเด็จพุทธเลิศหล้านภาลัยจึงทรงได้รับการถวายพระนามว่า “พระเจ้าช้างเผือก”

๏ จากการที่มีช้างเผือกมาสู่พระบารมีถึง 3 เชือก พระบาทสมเด็จพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงได้โปรดให้ใช้ธง

ซึ่งชักในเรือกำปั่นหลวง ที่แต่งไปค้าขายยังนานาประเทศเป็น รูปช้างอยู่กลางกรงจักรสีขาว บนผืนธงสีแดง แล้วเรียกว่า “ธงช้างเผือก”

ให้เป็นธงชาติประจำประเทศเป็นครั้งแรก

๏ พ.ศ. 2360 ได้มีพระราชดำริกบสมเด็จพระสังฆราช (มี) ให้ทำพิธิ วันวิสาขบูชา กลางเดือน 6 นับเป็น

ครั้งแรกที่ได้มีพิธีดังกล่าวขึ้นในประเทศไทย

๏ ทรงบูรณะปฏิสังขร วัดแจ้ง ซึ่งสร้างมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 1 จนแล้วเสร็จ และได้พระราชทานนามใหม่ว่า

“วัดอรุณราชธาราม” (ต่อมาในรัชกาลที่ 4 ได้ทรงเปลี่ยนใหม่เป็น “วัดอรุณราชวราราม”

๏ พ.ศ. 2363 เจ้าเมืองมาเก๊ามีหนังสือเข้ามาขอต่อ เรือกำปั่น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

พระราชทานบรมราชานุญาตให้ต่อเรือกำปั่นขึ้นหน้าบ้านกงศุล นับเป็นการต่อเรือกำปั่นเป็นครั้งแรกของไทย

๏ กัปตันเฮล พ่อค้าชาวอเมิรกัน ได้นำปืนคาบศิลา เข้ามาถวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ให้

เป็นกำลังของแผ่นดิน จึงทรงโปรดให้ตั้งเป็น หลวงภักดีราชกัปตัน ๏ พ.ศ. 2365 อังกฤษได้ส่งทูตชื่อ จอห์น ครอเฟิต เข้า

มาเจริญสัมพันธไมตรี การเข้ามาของจอห์น ครอเฟิต ในครั้งนี้ไม่เป็นผล เพราะจอห์น ครอเฟิต แสดงกิริยาไม่เหมาะสม ดูถูกดูหมิ่น

คนไทย เอาเปรียบในการเจรจา และที่สำคัญคือทั้งสองฝ่ายไม่เข้าใจในภาษาซึ่งกันและกัน อีกประการหนึ่งคือ จอห์น ครอเฟิต ได้จัดทำ

แผนที่กรุงเทพมหานคร ทำให้เกิดความระแวงว่าจอห์น ครอเฟิต จะเป็นไส้ศึกเข้ามาลวงความลับของไทย จึงได้ไล่จอห์น ครอเฟิต ออก

นอกประเทศ ถึงอย่างไรก็ตามการทำแผนที่กรุงเทพมหานครของจอห์น ครอเฟิด นับว่าเป็นการทำแผนที่ครั้งแรกของไทย

ด้านศิลปและวรรณกรรม

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เป็นระยะเวลาที่บ้านเมืองเป็นปกติสุข การศึกสงครามกับ

ประเทศเพื่อนบ้านมีบ้างในต้นรัชกาล แต่เป็นศึกที่ไม่ใหญ่หลวงนัก และด้วยพระปรีชาสามารถของพระองค์ที่ทรงพยายามระงับข้อขัอแย้งต่างๆ จึงทำให้การศึกสงครามกับประเทศเพื่อนบ้านสงบลงได้โดยสันติ เมื่อบ้านเมืองสงบสุข พระองค์จึงทรงมีเวลาเพื่อทะนุบำรุงบ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรืองได้เต็มที่ โดยเฉพาะทางด้านศิลปะวิทยาการ ซึ่งเสื่อมทรามมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาถูกพม่าเผาทำลาย พระองค์จึงได้มุ่งทะนุบำรุงให้รุ่งเรืองขึ้นใหม่ โดยทรงโปรดให้นักปราชญ์ ราชบัณฑิต ขุนนาง ข้าราชการ และกวี ร่วมกันฟื้นฟูสร้างสรรค์ศิลปวัฒนธรรมในทุกๆ ด้าน ศิลปกรรมในสมัยพระองค์จึงมีความงดงามเป็นเลิศ และไม่เพียงแต่จะเกิดประโยชน์ในแง่ทะนุบำรุงการช่างเท่านั้น แต่ยังก่อให้เกิดประโยชน์ทางใจแก่บุคคลในชาติด้วย กล่าวได้ว่า ในรัชสมัยของพระองค์นั้นนับว่าเป็น ยุดทองของศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ในทุกๆ ด้าน

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย นับเป็นยุดที่วรรณกรรมด้านร้อยกรองมีความเจริญสูงสุด เนื่องจากในสมัยนี้มีกวีเอกหลายท่าน ได้เขียนผลงานทางวรรณกรรมที่มีคุณค่าไว้หลายเล่ม เช่น

๏ พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

- บทละครเรื่อง รามเกียรติ์

- บทละครเรื่อง อิเหนา (ได้รับยกย่องเป็นบทละครที่ไพเราะที่สุด)

- บทละครเรื่อง สังข์ทอง

- บทละครเรื่อง ไกรทอง

- บทละครเรื่อง คาวี

- บทละครเสภาเรื่อง ขุนช้าง-ขุนแผน (ได้รับยกย่องเป็นยอดคำกลอนสุภาพ)

- กาพย์เห่เรือ

- บทพากย์โขน

๏ กวีสำคัญในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เช่น

- สุนทรภู่ กวีเอกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เกิดเมื่อวันที่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2329

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก เมื่อเยาว์วัย สุนทรภู่ได้รับการศึกษาที่วัดชีปะขาว (วัดศรีสุดาราม) เมื่อจบการศึกษา เริ่มออก

ทำงานเป็นเสมียนนายระวาง กรมพระคลังสวน แล้วกลับมาเป็นมหาดเล็กในกรมพระราชวังหลัง ในสมัยรัชกาลที่ 2 สุนทรภู่กลับเข้ารับราชการ

อีกครั้ง ได้ตำแหน่งเป็นขุนสุนทรโวหาร กวีประจำราชสำนัก ในสมัยรัชกาลที่ 3 สุนทรภู่ลาออกจากราชการและออกบวช ระเหเร่ร่อนไปตามที่

ต่างๆ ต่อมาได้รับการอุปถัมภ็จากพระองค์เจ้าลักขณะนุคุณ และกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ครั้นถึงสมัยรัชกาลที่ 4 สุนทรภู่กลับเข้ารับราชการอีกครั้ง

ในตำแหน่งพระสุนทรโวหาร เจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวร จนถึง พ.ศ. 2398 สุนทรภู่ก็ถึงแก่กรรม รวมอายุได้ 79 ปี

ช่วงเวลาที่สุนทรภู่มีชีวิตอยู่ ได้สร้งผลงานทางกวีไว้มากมาย ทั้งประเภทนิราศ นิทานคำกลอน สุภาษิต บทละคร เสภา

หนังสือแบบเรียน และบทเห่กล่อมพระบรรทม แต่ผลงานที่มีคุณค่า และเป็นที่รู้จักกันแพร่หลายที่สุดคือ นิทานกำกลอนเรื่อง พระอภัยมณี เป็นการ

คิดผูกเรื่องขึ้นมาด้วยตนเอง เป็นนิทานที่รวมไว้ซึ่งความแปลกใหม่ และให้คุณค่าในด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นคุณค่าในด้านวรรณกรรมหรือด้านการสั่งสอนอบรม นิทานเรื่องนี้ได้รับการยกย่องว่า เป็น ยอดของนิทานคำกลอน ปัจจุบันสุนทรภู่ได้รับการยกย่องให้เป็น กวีเอกของโลก และหนังสือพระอภัยมณี ได้รับเกียรติให้เป็น วรรณคดีเอกของโลก ด้วย

วรรณคดีไทยในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โดยเฉพาะละครคำกลอน ได้เจริญเฟื่องฟูอย่างยิ่ง ราชสำนักของพระองค์เป็นที่ชุมนุมของกวี นักปราชญ์ สำหรับพระองค์ก็ทรงสนพระทัยและสนับสนุนด้านการละครอย่างมาก โดยทรงโปรดให้หัดตัวละครรุ่นใหม่ๆ ขึ้น บทละครบางเรื่องทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเพื่อให้ใช้สำหรับเล่นละคร ในการทรงบทละครน้น ทรงเลือกสรรเจ้านายและข้าราชการที่เป็นกวี ชำนาญกลอนไว้สำหรับทรงปรึกษา เช่น กรมหมึ่นเจษฎาบดินทร์ เจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรี และขุนสุนทรโวหาร บทละครใดที่ไม่ได้พระราชนิพนธ์ด้วยพระองค์เอง ก็จะพระราชทานให้กวีที่ปรึกษานำไปแต่ง ตอนใดที่ทรงพระราชนิพนธิ์ หรือกวีทีนำไปแต่งแล้วนำมาถวาย ก็จะนำมาอ่านหน้าพระที่นั่งในที่ประชุมกวีเพื่อช่วยกันแก้ไข

๏ ผลงานด้านศิลปกรรมในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทีมีงดงาม วิจิตรบรรจง เป็นเลิศ คือ บานประตูพระวิหาร วัดสุทัศน์เทพวราราม ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ทรงแกะสลักร่วมกับช่างฝีมือเยี่ยมในสมัยนั้น โดยมีกรมหมื่นจิตรภักดี เป็นนายงาน บานประตูพระวิหารนี้แกะเป็นรูปป่า เขา ลำเนาไพร และสัตว์นานาชนิด อย่างมีชีวิตชีวา เป็นการแกะสลักแบบลอยตัว คือมองเห็นได้โดยรอบ สมดังที่ทรงพระราชนิพนธ์ไว้ในเรื่องอิเหนาว่า

“ ฉลักรูปสิงสัตว์นานา ดุนเด่นออกมาเหมือนจริง

ทั้งเนื้อนกดังเป็นเห็นประหลาด พฤษชาติเหมือนจะไหวไกวกิ่ง

อันรูปเสือสีห์หมีกระทิง เหมือนจะย่างวางวิ่งเวียนวน”

ปัจจุบันบานประตูพระวิหารนี้ได้ถูกไฟไห้มไปด้านหนึ่ง กรมศิลปกรจึงถอดไปเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ

ภาษีอากร

ภาษีอากรเป็นรายได้ของแผ่นดินในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ซึ่งยังคงใช้แบบอย่างจากกรุงศรีอยุธยา โดยจัดแบ่งประเภทของภาษีอากรออกเป็น 5 ประเภท ดังนี้

1. จังกอบ คือ ภาษีค่าผ่านด่านที่เก็บจากเรือ เกียน หรือเครื่องบรรทุกอื่นๆ ที่ผ่านด่านที่ตั้งไว้เป็นจุดๆ ในอัตรา 10 หยิบ 1 โดยหักจากสินค้าที่บรรทุกผ่านมา

2. อากร คือ ภาษีที่เก็บจากราษฎรที่ประกอบอาชีพที่มิใช่การค้า ซึ่งโดยปกติจะเรียกตามอาชีพที่ทำ เช่น อากรค่านา อากรค่าสวน อากรสุรา อากรบ่อนเบี้ย การทำสวนผลไม้ชั้นดี จะเก็บเป็น อากรพลากร การทำสวนผลไม้ชั้นรองลงมาจะเก็บเป็น อากรสมพัตสร หรือการทำสวนทั่วไป

3. ฤชา คือ ค่าธรรมเนียมที่เก็บจากการไปใช้บริการกับทางราชการ หรืองานที่ราชการทำให้ราษฎร เช่น การออกโฉนดตราสาร ค่ะรรมเนียมศาล เป็นต้น

4. ส่วย คือ เงินหรือสิ่งของที่ไพร่หลวงผู้ไม่ต้องการเข้าเวรรับราชการ ส่งมาให้แทนการเข้าเวรประจำการ ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น กำหนดให้ไพร่หลวง เข้าเวร รับราชการติดต่อกันเป็นเวลา 3 เดือน หากผู้ใดไม่ประสงค์จะเข้าเวรรับราชการ ก็ต้องส่งส่วย ในอัตราเดือนละ 6 บาท ปีหนึ่ง 18 บาท หรือจะส่งเป็นสิ่งของ เช่น มูลค้างคาว ดีบุก เกืลอสินเธาว์ และของป่ามีค่าต่างๆ ตามที่กำหนดไว้ก็ได้

5. ภาษีเบิกร่อง (ภาษีปากเรือ) คือ ภาษีที่เก็บจากเรือสินค้าต่างประเทศที่เข้ามาค้าขาย ติดต่อกับไทย โดยคิดอัตราตามขนาดความกว้างของปากเรือ หรือยานพาหนะที่บรรทุมา โดยไม่ได้คิดถึงปริมาณหรือราคาของสินค้า อัตราภาษีเบิกร่องคิดเป็นวา วาละ 80 บาท

การค้าขาย

การค้าขายในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น สินค้าที่ทำการซื้อขายกันระหว่างกรมพระคลังสินค้า กับ บรรดาพ่อค้า อาจแบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ 1.สินค้าผูกขาด เป็นสินค้าที่กรมพระคลังสินค้าเท่านั้น ที่จะมีสิทธิใน การซื้อและการขาย แต่เพียงผู้เดียว เช่น ยาง ดีบุก ลูกกระวาน ตะกั่ว รง นอแรด งาช้าง พริกไทย กำยาน ยางกฤษณา เป็นต้น 2.สินค้าต้องห้าม เป็นสินค้าที่ชาวต่างประเทศจะต้องนำมาขายให้กับกรมพระคลังสินค้าเท่านั้น จะนำไปขายให้ไพร่ หรือบุคคลอื่นๆ โดยตรงไม่ได้ หากสินค้านั้นกรมพระคลังสินค้าไม่ซื้อไว้ ก็ต้องนำกลับออกไปนอกประเทศ เช่น ดินปืนและอาวุธ เป็นต้น

๏ แฝดสยาม พ.ศ. 2354 นางนกหญิง ลูกครี่งชาวเมืองสมุทรสงคราม ได้คลอดทารกแฝดเพศชาย ชื่อ อิน – จัน เด็กฝาแฝดทั้งสองมีลักษณะร่างกายปกติเหมือนคนธรรมดาทั่วไป มีอวัยวะครบ 32 ประการทั้งสองคน เพียงแต่บริเวณหน้าท้องของทั้งสองคนติดกัน จะไปไหนมาไหน จะทำอะไร ก็ต้องทำพร้อมกัน อิน-จัน ได้ถูกพ่อค้าชาวอเมริกาซื้อตัวไปตะเวรออกโชว์ในอเมริกาตั้งแต่อายุ 18 ปี และอยู่ที่อเมริกาจนเสียชีวิตเมื่อปี พ.ศ. 2417 ต่อมาวงการแพทย์ได้ตั้งซื่อแฝดลักษณะแบบ อิน-จัน นี้ว่า “แฝดสยาม”

สวรรตต

พ.ศ. 2367 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงประชวรอยู่ 8 วัน ครั้งถึงวันพุธ เดือน 8 แรม 11 ค่ำ จึงเสด็จสวรรคต รวมพระชนมายุได้ 58 พรรษา

www.S_Pinthong@Wattano.ac.th www.S_Pinthong@Hotmail.com ICQ # 269-598-678 Tel. 0-9854-0383